Culturele herinnering

Verwerken in Buenos Aires
Geplaatst op 13 juni 2013

Buenos dias! Ik ben Anne, studente antropologie aan de VU, en net terug van mijn veldwerk in Argentinië. Het land van de tango, Maradonna’s en Messi’s, en de biefstuk. Maar ook het land van de desaparacidos, de moeders van Plaza de Mayo, en het heftige dictatoriale verleden. Precies 30 jaar geleden kwam hier een einde aan. Hoe gaat een nieuwe generatie om met dit verleden? Wat zijn hun ideeën over de dictatoriale periode; hoe herinneren, herdenken en vergeten zij? Ik heb onderzoek gedaan in Buenos Aires, het Parijs van Latijns-Amerika, en hoop jullie wegwijs te kunnen maken door deze prachtige stad vol verhalen uit het verleden, met behulp van de jongeren die ik gesproken heb.

398634_10150484979371478_1075316670_nIn 1976 vindt er een militaire coup plaats onder leiding van Jorge Videla. Tijdens de ‘vuile oorlog’ (1976-1983) die er volgt, wordt er getracht de linkse georiënteerde oppositie te vernietigen. Duizenden mensen worden gearresteerd, gemarteld en verdwijnen. De periode hierna staat in het teken van de politicas de olvido (politiek van vergeten). Eind jaren negentig komt de vraag boven drijven. Wat is er nu daadwerkelijk gebeurd tijdens die Vuile Oorlog? De zoektocht naar het verleden begint, een proces waar Argentinië vandaag de dag nog midden in zit. Historie ligt letterlijk op straat, Argentijnen worden constant geconfronteerd met hun eigen geschiedenis door middel van de media, de processen in de rechtbank, de monumenten, maar ook de meer arbitraire plekken die toneel zijn geweest van schietpartijen, martelingen en geheime bijeenkomsten. In een samenleving waar de recente geschiedenis gevuld is met geweld en oorlog, zijn thema’s zoals herdenking en herinnering vaak gevoelig, maar ook krachtig, en kunnen zowel polariseren als verbinden.

Ik zal in september deelnemen aan een conferentie georganiseerd door het Centre for Culture and Cultural Studies (CCCS) in Skopje, Macedonië, met als overkoepelend thema ‘Cultural Memory’. Ik hoop hier ideeën te kunnen uitwisselen over het collectief verwerken van een verleden door een beeld te creëren van dit collectief en individueel herinneren in Buenos Aires. In de lijn van de visie van Vamos Bien, hoop ik met mijn onderzoek te kunnen bijdragen aan collectieve verwerkingsprocessen in andere landen.

418018_10150526433381478_2049289149_n

 

 

 

 

 

 

 

Verhalen van vroeger en nu
Geplaatst op 25 november 2013

skopje“Weet je zeker dat je hier moet zijn?” Vraagt de buschauffeur nogmaals. Ik kijk op het gefrommelde bonnetje in mijn hand. Hotel Continental. “Ja, hier is het.” De buschauffeur kijkt bezorgd, of misschien verbeeld ik mij dat. Dan haalt hij zijn schouders op en sjort hij mijn koffer uit de bus. Skopje, Macedonië. Het is warm en zonnig, en de enige hindernis tussen mij en het hotel is de enorme rotonde waar ik op uitkijk. Dit is meteen de eerste les over de Macedoniërs. Ze rijden als idioten. Na verschillende bijna doodervaringen sta ik voor de receptie. “Congres?” vraagt de dame achter de balie. Ik knik. Ze geeft de sleutel aan en wijst naar de lift.

Vol zenuwen schuif ik de volgende dag aan bij een lange stoet mensen die zich richting de “Crystal Hall” begeven. Net als in de rest van het hotel ligt hier donkergroen hoogpolig tapijt, zijn de muren oudroze met hier en daar een bruine vochtplek en ruikt het er naar muffe gordijnen. De vergane glorie bedaart mijn zenuwen. Tweehonderdtachtig mensen. Dat zijn er heel veel. En dan zijn het ook nog tweehonderdtachtig mensen die heel veel weten van herinneren. Ik slik. Een dame vooraan de zaal neemt het woord. Pas na de zevende zin realiseer ik mij dat ze in het Macedonisch iedereen welkom heet. Hè? Ik kijk om mij heen. Het merendeel van de mensen luistert geconcentreerd naar het verhaal, en slechts een handjevol anderen kijkt net zo verrast om zich heen als ik.

conference bookNu moet ik even uitleggen dat dit mijn eerste congres is, ooit. Ik had een vrij romantisch beeld van wat er op dit soort plekken afspeelt. Ik zag mijzelf al aan een lange tafel zitten vol pijp rokende mannen met baarden en vrouwen met grijze knotten en kleine brilletjes. Terwijl er goede rode wijn wordt gedronken, bespreken we de wereldproblematiek en de rol van herinneren, herdenken en vergeten. Een congres is immers een plek waar mensen komen om elkaar informatie te verschaffen, verder te helpen in hun (gezamenlijke) onderzoeken en ideeën uit te wisselen. En om elkaar te inspireren. Toch?

Dit was echter anders. Veel van de praatjes waren in gebrekkig Engels of zelfs in het Russisch. Ik was een beetje teleurgesteld. Gelukkig waren er daarnaast een hoop boeiende discussies, mooie verhalen en wetenschappelijke verrijking. Onderwerpen liepen uiteen van immigranten cafés in Hamburg tot het koloniale verleden van de Aboriginals, van cultureel erfgoed in Albanië tot heimwee bij de Braziliaanse diaspora en alles ertussen in. In feite was iedereen hier was met hetzelfde onderwerp bezig. Ondanks de vele taalbarrières en de verschillende ideeën, kwam er wel steeds eenzelfde punt terug: om dit te voorkomen moeten we niet vergeten. Willen we niet vergeten.

presentingGeschiedenis is niet slechts iets uit het verleden, het heeft invloed op de toekomst. Landen die al tijden uit het conflict zijn hebben nog steeds te maken met de erfenis van dit geweld. Over mijn eigen presentatie kreeg ik goede feedback. Argentinië laat goed zien hoe dertig jaar na dato de dictatuur nog steeds zijn stempel drukt op de samenleving. In weerwil van de huidige regering en zijn fanatieke jacht op de daders van toen, is de samenleving nog steeds verdeeld over wat er daadwerkelijk gebeurd is en wie daar voor gestraft zou moeten worden. Thema’s als schuld, boete, maar ook verandering en identiteit zijn nog aan de orde van de dag. En deze thema’s kwamen terug in vele gesprek en presentatie op het congres in Macedonië. ‘Hoe gaan we dit (nationale) verhaal vertellen?’ En, ‘hoe gaat de rest van ons (nationale) verhaal eruit zien?’ Dat zijn vragen die over de hele wereld worden behandeld en benaderd, maar toch overal anders. Die verschillende benaderingen blijven fascinerend. Want wat werktLOGO conference wel, en wat heeft een averechts effect? Met een hoofd vol nieuwe ideeën en een schrift vol aantekeningen sjouw ik mijn tas weer richting de rotonde.

 

 

 

Een heel jaar onderzoek in vijftien minuten
Geplaatst op 27 september 2013

Een half jaar voorbereiding. Alles lezen wat je tegenkomt, tientallen mensen spreken over de meest uiteenlopende dingen (“Literatuur mee, of thuislaten? Zal ik interviews opnemen met apparatuur, of alleen aantekeningen maken? Daar nog de bibliotheekinduiken voor lokale boeken over het onderwerp? Hoeveel paar schoenen neem ik mee?”). Dan je spullen pakken en gaan. Op veldwerk gaan. Een ervaring waardoor de wereld er anders uit gaat zien. De tijd splitst zich op in twee delen: voor mijn veldwerk en na mijn veldwerk. Drie maanden lang heb ik mij ondergedompeld in een wereld van de Argentijnse geschiedenis; van schuldgevoelens en boosheid, van berusting tot onwetendheid, en van zorgvuldig herinneren tot meedogenloos vergeten. Een wereld vol Argentijnse barbecues, nachtelijke gesprekken bij rode wijn, en prachtige plekken. Veldwerk betekent 24 uur per dag bezig zijn met onderzoek, was mij verteld voordat ik weg ging. En dat is ook zo. Maar  het is ook 24 uur per dag doen wat ik het liefste doe: nieuwsgierig zijn en zo veel mogelijk informatie verzamelen. En dan ligt er aan het einde van het jaar Sociale en Culturele Antropologie op de VU een scriptie vol verhalen, alles opgetekend en netjes ingebonden.

Ter afsluiting mag ik mijn onderzoek komen presenteren in Skopje, Macedonië op “The First Annual Conference” met de titel: Cultural Memory of the Centre for Culture and Cultural Studies. Een conferentie die geheel in het teken staat van ‘herinneren,’ in de breedste zin van het woord. Het gaat over de studie van het cultureel geheugen. Er wordt gekeken naar vertelling van het verleden (en hoe deze verhalen veranderen) maar ook naar alles wat buiten het vertellen valt. Op deze manier kan er vanuit verschillende disciplines naar het cultureel geheugen gekeken worden.

En dan heb je ongeveer 15 min om te praten”, zegt de dame aan de telefoon in gebroken Engels, “10 tot 15 min”. Ik slik. “Geen probleem,” antwoord ik, terwijl ik het met grote letters in mijn agenda zet. Vijftien minuten praten over mijn onderzoek. Om al die gebeurtenissen, gesprekken, foto’s, literatuur samen te vatten in een luttele vijftien minuten en het publiek wegwijs te maken in de wereld van de jongeren van Buenos Aires. Hoe deze jongeren de Vuile Oorlog herdenken, herinneren en vergeten. Hoe ga ik in hemelsnaam drie maanden onderzoek in een presentatie van vijftien minuten samenvatten voor een publiek met verschillende achtergronden?

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De volgende HTML tags en attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>